MAKALE
BETON PREFABRİKASYON
EKİM 2014
◆
SAYI : 112
8
Yarı mamul hale gelen taş kullanım
amacına uygun hale getirildikten son-
ra yapı bileşeni oluşmuş ve bu yapı
elemanında ayrıca kaldırma-taşıma
amaçlı rezervasyon delikleri bırakılmış-
tır. Taşıma ve kaldırma işlemi öncele-
ri halatlarla olsa da, zamanla halatla
sarmanın yerini yapı bileşeni üzerinde
işlenerek oluşturulmuş kurt ağzı (lewis
civatası) adı ile bilenen boşluklar oluş-
turulmuştur. Kurt ağzı yuvalar altları
düz yukarıya doğru daralan bir forma
sahip olduğu için daha sonra içine
geçirilen tek ya da iki parçadan metal
pim yukarı çekildiğinde yuvaya takılıp
çıkmayacağı için kaldırma aparatı gibi
işlem görmüştür. (Resim 6)
Esasen yapı bileşenine veya yarı ma-
mul taşa kaldırma amaçlı rezervasyon-
lar yukarıdaki gibi işlendikten sonra
kaldırma ve montaj amaçlı taşıma -
yerleştirme düzeneği halatla gerilebilen
palangalı vinç biçiminde oluşturulmuş
ve bu düzeneklerle kaldırma ve yerleş-
tirme işlemi yapılmıştır. Tripastos adı
verilen üç palangalı (makaralı) vinç ile
bir kişi 135 kg’lık bir parçayı, pentas-
pastos adı verilen beş palangalı (ma-
karalı) vinç ile iki kişi 450’lık bir parça-
yı yerine yerleştirebilmekte idi.(3)
Daha büyük yükler sözkonusu ol-
duğunda ise bocurgat ilavesi ile en
yüksek hızlı tip olan basamak çarklı
vinç ile 6000 kg’a kadar yapı bileşeni
ağırlıklarını kaldırmak ve yerine koy-
mak mümkün hale geliyordu. Milat-
tan önce 1. Yüzyılda yaşamış Romalı
mimar Vitrivuis Pollio yazmış olduğu
“
De Architecture” adlı on ciltlik ese-
rinde basamak çarklı vinç modelinin
çizimlerine yer vermiş ve bu çizimlere
sadık kalınarak Demag firması tarafın-
dan yapılmış bir kopya’da Duisburg’da
halen sergilenmektedir.(3)
Günümüzde “prefabrikasyon” tekniği
en genel anlamıyla; bileşenlerine ay-
rılarak tasarlanmış bir yapının; inşaat
yerinden farklı bir yerde bileşenlerinin
üretimi, nakliyesi ve inşaat sahasında
monte edilerek birleştirilmesinden olu-
şan bir yapım sürecidir. Antik dönem-
de yukarıda anlatıldığı şekli ile özellikle
sütunlardan oluşan tüm yapı ya da
bağımsız eleman ögelerinde (akropol,
agora, stoa, v.b) ve tiyatro - stadyum
gibi kitle yapılarında benzer bir teknik
uygulana gelmiştir.
Sonuç olarak kaynağından elde edil-
miş hammadde olarak taş uygun usul-
lerle taşınmış, çeşitli tekniklerle yarı
mamul ve mamul hale inşaat mahali-
ne yakın ya da kısmen uzak bir atölye
benzeri mahalde işlenerek getirilmiş,
kaldırılması ve monte edilmesi için bi-
leşenlerde gerekli önlemler alınmış ve
nihayetinde basit kaldırma teknikleriy-
Resim 8.
Tripastos vinç düzeneği (3)
Resim 9 :
Pentaspastos vinç düzeneği (3)
Resim 6.
Kurt ağzı tipleri (2)
Resim 7.
Priene yapı elemanlarında kaldır-
ma taşıma delikleri