Türkiye Prefabrik Birliği | Sayı: 148

MAKALE BETON PREFABRİKASYON EKİM 2023 ◆ SAYI : 148 11 me donatısı revizyonuna yol açmış, 1978 Miyagiken-oki Depremi 1981’de yeni bir deprem tasarım yönteminin benimsenmesine yol açmış, 1995 Büyük Hanshin-Awaji Depremi şekil faktörünün revizyonunu ve depreme karşı güçlendirme teşvik yasasının yü- rürlüğe girmesini, 2011 Büyük Doğu Japonya Depremi de tsunami tahliye binaları ile asma tavanların deprem güvenliği için yeni çalışmalara öncülük etmiştir. Bu makale, Japonya’da dep- reme dayanıklı bina tasarımı teknoloji- sinin kısa bir geçmişi ile mevcut kural- ları anlatmaktadır. Uluslararası deprem yönetmelikleri ile eşdeğer taban kesme kuvveti karşılaştırmaları yapılmaktadır. 2. BÜYÜK KANTO DEPREMİNİN ÖNCESİ 1868’deki Meiji Restorasyonu’ndan sonra Japonya hükümeti, yabancı ül- kelerle arasındaki 230 yıllık izolasyonu kaldırdı ve denizaşırı ticarete yeniden başladı. Hükümet, Japon endüstrilerini geliştirmek ve batı kültürünü özümse- mek için birçok yabancı araştırmacıyı, bilim insanını ve mühendisi Japonya’ya davet etti. 1880 Yokohama Depremi (M=5.5) çok büyük olmamakla birlikte ülkede yerleşik yabancı araştırmacıları korkutacak kadat etkiliydi. Bu olaydan sonra Japonya Sismoloji Derneği ku- ruldu ve sismoloji ve deprem mühen- disliği alanında bilimsel araştırmalar yapmaya başladı. 1891 Nobi Depremi (M=7.9 ve 7.273 ölü), Nagoya Şehri’nin kuzeyinde ve Gifu Eyaletinde çok ciddi hasara neden oldu. 1892 yılında Deprem Araştırma Komitesi kurularak sismoloji araştır- malarına hız verdi. Deprem Araştırma Komitesi, 1925 yılında günümüzdeki Tokyo Üniversitesi’ne bağlı Deprem Araştırma Enstitüsü’ne dönüştürül- müştür. Deprem Araştırma Komitesi, de, Tokyo çevresinde beklenen zemin ivmesinin 0.3×g (g yerçekim ivmesi) düzeyinde olması ve malzeme daya- nımı ile emniyet gerilmesi arasındaki oranın 3 olarak seçilmesi etkili olmuş- tur. 3.2 Betonarme ile Sarılmış Çelik Çerçeve Sitemler ve Perde Duvarlar Dr. Tachu Naito perde duvarların et- kinliği konusuna özel önem vermiş ve Japonya’ya özgü, “betonarme ile sarıl- mış çelik çerçeve sistemleri” geliştir- miştir. Perde duvarların depreme karşı çok etkili olduğu anlaşıldıktan sonra, Dr. Naito tarafından tasarlanan Nippon Kogyo Bankası Binası Büyük Kanto Depreminde çok az hasar almıştır. Bu tecrübe, perde duvarlı “betonarme ile sarılmış çelik çerçevelerin” depreme karşı en güvenilir taşıyıcı sistemler olduğu görüşünün yaygınlaşmasında etkili olmuştur. 3.3 Esneklik ve Rijitlik Tartışmaları 1923 Büyük Kanto Depreminden son- ra depreme dayanıklı bina teknolojileri alanında yapılan araştırmalarda önemli gelişmeler kaydedilmiştir. 1930’larda “esneklik” ve “rijitlik” tartışmaları ya- şanmıştır. Esnek yapıların mı yoksa rijit yapıların mı depremde daha güve- nilir oldukları tartışılmıştır. Bir taraf bi- naların depremden korunabilmesi için rijit olması, doğal titreşim periyodunun kısa olması gerektiğini savunurken diğer taraf deprem hareketi ile rezo- nans oluşmaması için binaların esnek olması, doğal titreşim periyodlarının uzun olması gerektiği savunmaktay- dı. Bina doğal titreşim periyodunu uzatarak, deprem etkisi olarak ortaya çıkan atalet kuvvetlerinin küçültülmesi yaklaşımı günümüzde yüksek binalar ve taban izolasyonlu binalarda etkin olarak kullanılmaktadır. Dolayısıyla gü- nümüzde “esnek yapı yaklaşımı” “rijit depreme dayanıklı ahşap yapılar hak- kında bilgi üretmiştir. 1906 San Francisco Depreminden sonra (M=8.3, 600 ölü), Dr. Tatsutaro Nakamura ve Dr. Toshikata Sano ince- lemeler yapmak üzere deprem böl- gesine gitmiştir. Betonarme taşıyıcı sistemlerin mükemmel yangın güven- likleri yanında depreme karşı da gü- venli oldukları görüşü ile Japonya’ya dönmüşlerdir. İtalya’da 1908 yılında yaşanan Messina Depreminden (M=7.7, 70.000-100.000 ölü) sonra İtalya Krallığı bir komite oluşturmuştur. Bu komite, deprem güvenliği için bazı kurallar önermiş ve deprem etkisi- nin eşdeğer statik kuvvetler ile temsil edilebileceğini göstermiştir. Komite tarafından önerilen kurallar, Kraliyet Kararnamesi ile 1915 yılında uygula- maya konulmuştur. 3. BÜYÜK KANTO DEPREMİNİN SONRASI 3.1 Büyük Kanto Depremi ve Eşdeğer Deprem Yükü Katsayısı 1923 Büyük Kanto Depremi (M=7.9) Tokyo ve çevresinde 100.000’den faz- la insanın ölümüne ve kaybolmasına neden olmuştur. 1924 yılında, Kentsel İmar Kanunu’na “eşdeğer deprem yükü katsayısı k≥0.1 olacaktır” hük- mü eklenmiştir, Şekil 1. Eşdeğer dep- rem yükü katsayısının belirlenmesin- Şekil 1. Eşdeğer deprem yükü katsayısı Japonya’da 1924 yılında kullanılmaya baş- lamıştır.